Autor: Martyna Sergiel
Do Rzecznika Praw Obywatelskich skierowane zostały wnioski obywateli oraz rozmaitych fundacji dotyczące korzystania z fajerwerków.
Nad problemem debatowano również w Radzie Osób z Niepełnosprawnościami przy Biurze Rzecznika. Zagadnienie to ma istotny wpływ na realizację prawa do ochrony zdrowia (art. 68 Konstytucji RP) oraz ogromny związek z bezpieczeństwem obywateli.
Pierwszy argument jest taki, że często występują uszkodzenia ciała u osób używających fajerwerków, jak i postronnych; najczęściej to urazy rąk i poparzenia oczu. Zdarzają się też oparzenia chemiczne dróg oddechowych, uszkodzenia słuchu, amputacje palców, dłoni, czy całych rąk oraz rozległe oparzenia skóry. Poszkodowanymi często są także dzieci i młodzież. Fajerwerki są przyczyną licznych pożarów. Na przykład w Sylwestra 2024 roku strażacy podjęli aż 1200 takich interwencji; w 2025 było ich 1536.
Drugim powodem jest to, że fajerwerki wywołują hałas i błyski, które są niebezpieczne dla zdrowia, a nawet mogą zagrażać życiu. Chodzi tutaj głównie o dorosłych, zwierzęta oraz dzieci w spektrum autyzmu, niepełnosprawnych, osoby z epilepsją czy wszystkich wrażliwych na głośność, w tym małe dzieci.
Z badań wynika, że fajerwerki mogą powodować napady padaczkowe. Mają one również niedobry wpływ na zdrowie psychiczne osób z zespołem stresu pourazowego (PTSD).
Wystrzały te nie są obojętne dla osób z zaburzeniami lękowymi, negatywnie wpływają też na słuch, zwłaszcza małych dzieci. Według naukowców progiem szybkiego uszkodzenia słuchu jest hałas powyżej 130 dB. Tymczasem eksplozja petardy przekracza 160 dB. To więcej niż startujący odrzutowiec – 130 dB, koncert rockowy – 120 dB czy burza z piorunami – 110 dB.
Trzecią niedogodnością jest emitowanie wielu szkodliwych substancji do atmosfery. Każdego roku trafiają do niej ok. 12,5 tony magnezu, 0,8 tony tytanu, 1,2 tony rubidu, 10,5 tony baru, tony strontu i ok. 0,5 tony miedzi. Wpływa to niekorzystnie na układ oddechowy, nasila objawy astmy i alergii oraz jest szkodliwe dla innych funkcji organizmu. Niebezpieczne substancje emitowane przez fajerwerki dostają się też do wody i gleby, w wyniku czego przenikają do ciała człowieka w pokarmie.
Korzystanie z fajerwerków wiąże się z bezpieczeństwem obywateli, państwa i porządkiem publicznym. Używanie fajerwerków jest nierzadko przyczyną pożarów, w których dochodzi do dewastacji mienia publicznego i prywatnego, w tym do szczególnie niebezpiecznych podpaleń budynków mieszkalnych. Znacząco obciąża to system bezpieczeństwa i zdolność reagowania na inne wypadki.
W noc sylwestrową skala korzystania z fajerwerków wzrasta, choć do niebezpiecznych zdarzeń związanych z ich użyciem dochodzi także w innych terminach – pokazy fajerwerkowe to wciąż popularna atrakcja imprez okolicznościowych. W styczniu bieżącego roku grupa osób, tamując ruch, odpaliła np. fajerwerki na drodze ekspresowej S7. W Sylwestra są one odpalane tam, gdzie obowiązuje całkowity zakaz ich używania, na przykład. w Tatrzańskim Parku Narodowym.
Używanie fajerwerków ma zatem zły wpływ na bezpieczeństwo obywateli, którego zapewnianie, zgodnie z art. 5 Konstytucji RP, jest obowiązkiem państwa. Bezpieczeństwo obywateli w analizowanym kontekście w wielu aspektach pokrywa się z pojęciami: bezpieczeństwo państwa czy porządek publiczny, którymi posługuje się art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Ograniczenia korzystania z konstytucyjnych wolności praw mogą być ustanawiane także, gdy wymagają tego względy ochrony środowiska i zdrowia.
Aktualny stan wiedzy nie pozostawia złudzeń, że wystrzały fajerwerków, zwłaszcza tych z klasy F2, F3 i F4, stanowią realne niebezpieczeństwo dla zdrowia, a czasem także życia ludzi, jak również mają negatywny wpływ na środowisko.
W Sylwestra i w Nowy Rok widowiska fajerwerków urządza wiele podmiotów prywatnych, w tym niektóre miasta. Nierzadko, wbrew zakazowi, korzystają z nich dzieci, niemające często świadomości zagrożenia, a powinny być one szczególnie chronione, zgodnie z art. 72 ust. 1 Konstytucji RP.
Mimo że używanie fajerwerków ma wpływ na wolności i prawa obywatelskie, obszar ten nie jest w pełni uregulowany przez prawo. Trudno uznać, że wystarczy sama możliwość pociągnięcia do odpowiedzialności za wykroczenie osoby, która w ten sposób zakłóciła spokój, porządek publiczny, czy spoczynek nocny. Ściganie takich wykroczeń jest trudne. Właściwe organy często nie podejmują interwencji, uznając, że korzystanie z fajerwerków nie jest wprost zakazane żadnym przepisem prawa, a niekiedy nie bywa postrzegane przez sądy jako bezprawne, np. w Sylwestra.
Całkowity zakaz korzystania z fajerwerków byłby nadmiernym ograniczeniem wolności i praw jednostek. Powinno się zaś rozważyć wyposażenie organów jednostek samorządu terytorialnego w niebudzącą wątpliwości kompetencję do zakazywania lub ograniczania prawa do używania fajerwerków na określonym terenie.
Kompetencja taka jest wprawdzie aktualnie wywodzona przez niektóre gminy z artykułu 40 ust. 3 ustawy o samorządzie gminnym, jednak bywa to kwestionowane przez organy nadzoru oraz sądy. W efekcie w części gmin są ograniczenia korzystania z fajerwerków – niekwestionowane przez właściwe organy – natomiast w innych gminach nie jest to w ogóle uregulowane, co pozostaje w związku ze stwierdzeniem nieważności uchwał dotyczących fajerwerków.
Na te i inne kwestie władze Krakowa bezskutecznie zwracały uwagę Prezesowi Rady Ministrów, MSWiA oraz Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Kategoria ta jest zaś objęta projektem ustawy o zmianie ustawy o ochronie zwierząt. Proponuje się dodanie przepisu, by rada gminy mogła, w drodze uchwały, w celu zapewnienia poszanowania zwierząt, przeciwdziałania i zapobiegania narażaniu zwierząt na cierpienie i stres, utratę zdrowia lub życia, ustanowić ograniczenia i zakaz używania fajerwerków.
Marcin Wiącek zwrócił się o stanowisko do Ministrów Jolanty Sobierańskiej-Grendy i Marcina Kierwińskiego. Prosi też o przedstawienie działań w celu ograniczenia negatywnych skutków korzystania z fajerwerków.
Chodzi zwłaszcza o rozważenie rządowej inicjatywy ustawodawczej, zmierzającej do przyznania gminom jednoznacznej i niebudzącej wątpliwości kompetencji do podejmowania uchwał wprowadzających zakazy lub ograniczenia używania fajerwerków na określonych obszarach.
Napisano na podstawie: https://bip.brpo.gov.pl/pl/content/rpo-fajerwerki-ograniczenia-mz-mswia.