Autor: Martyna Sergiel
Stwierdzono nieprawidłowości w systemie wsparcia osób z niepełnosprawnością oraz ich opiekunów w ramach programów asystencji osobistej i opieki wytchnieniowej.
Są już pierwsze wnioski z przeprowadzonej kontroli NIK. Wykazała ona między innymi, że umowy zawierane były z organizacjami pozarządowymi w terminach niezapewniających ciągłości wypłacania świadczeń.
Najwyższa Izba Kontroli przeprowadziła kontrolę odnoszącą się do udzielanego przez organizacje pozarządowe wsparcia osób z niepełnosprawnością i ich rodzin. NIK zwróciła uwagę, że wsparcie to finansowane było ze środków Funduszu Solidarnościowego, którego dysponentem był Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, a reguły udzielania wsparcia określone zostały przez polityka w przyjętych przez niego programach „Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnościami”, „Asystent osobisty osoby niepełnosprawnej” w edycjach w 2022 r. i 2023 r. oraz „Opieka wytchnieniowa dla członków rodzin lub opiekunów osób z niepełnosprawnościami” i „Opieka wytchnieniowa” w edycjach w 2022 r. i 2023 r.
Przedstawiciele NIK-u przypomnieli jednocześnie, że programy z zakresu asystencji osobistej miały na celu zagwarantowanie pomocy osobom z niepełnosprawnością w wykonywaniu codziennych czynności oraz przy funkcjonowaniu w życiu społecznym.
Natomiast programy odnoszące się do opieki wytchnieniowej miały na celu wspieranie członków rodzin lub opiekunów osób niepełnosprawnych poprzez pomoc w codziennych obowiązkach. Organizacje pozarządowe uzyskiwały finansowanie na realizowanie tych świadczeń na podstawie umów zawieranych bezpośrednio z Ministrem lub z jednostkami samorządu terytorialnego.
Wyniki kontroli NIK, umów pomiędzy Ministrem lub jednostkami samorządu terytorialnego, a organizacjami pozarządowymi wykonującymi usługi asystencji osobistej i opieki wytchnieniowej zawierane były w terminach niezapewniających kontynuacji świadczeń w tych usługach.
Przedstawiciele Najwyższej Izby Kontroli oszacowali, że umowy te podpisywane były po upływie nawet kilku miesięcy od zakończenia poprzedniej umowy w sprawie wysokości i trybu przekazywania środków z Funduszu Solidarnościowego.
Skutkiem tego były trudności w utrzymaniu przez organizacje pozarządowe zatrudnienia personelu świadczącego usługi, kłopoty w zapewnieniu ich stałego finansowania, a w rezultacie brak możliwości zapewnienia w pierwszych miesiącach danego roku optymalnej opieki osobom niepełnosprawnym oraz ich opiekunom.
Z zapisów programów, a także ofert wypływały wnioski, że usługi asystencji osobistej oraz wsparcia wytchnieniowego miały być realizowane od 1 stycznia danego roku.
W rzeczywistości jednak działalność organizacji pozarządowych do czasu otrzymania finansowania ograniczała się zasadniczo wyłącznie do działań przygotowawczych, w tym kwalifikacji uczestników programu oraz naboru asystentów i osób wykonujących usługi opieki wytchnieniowej.
Co więcej, jak wynika z kontroli NIK, pomimo możliwości refundacji środków poniesionych na realizację programów od 1 stycznia danego roku, organizacje pozarządowe pozostawały w niepewności, jeśli chodzi o uzyskanie środków. Jedną z przyczyn były zapisy programów stanowiących, że zatwierdzenie przez Ministra listy ofert wraz z kwotą przyznanych środków funduszu nie równoznaczy się z powstawaniem roszczenia o zawarcie umowy. Dla zagwarantowania ciągłości działań jedna ze skontrolowanych organizacji pozarządowych korzystała z pożyczek.
–W konsekwencji w pierwszych miesiącach poszczególnych lat kalendarzowych osoby wymagające wsparcia nie były nim objęte bądź zakres tej pomocy stawał się istotnie ograniczony – wyjaśniła NIK.
Co więcej, w trakcie kontroli stwierdzono nieprawidłowe rozliczenia, w tym podwójne finansowanie usług oraz brak dokumentacji potwierdzającej poniesione wydatki.
W oparciu o rezultaty kontroli, NIK sformułowała łącznie 37 wniosków i uwag pokontrolnych. Najistotniejsze wnioski, adresowane do organizacji pozarządowych, dotyczyły wymogu zapewnienia przez organizacje pozarządowe bieżącej i prawidłowej weryfikacji kart rozliczeniowych usług przedkładanych przez asystentów oraz podjęcia działań wyjaśniających w przypadku zidentyfikowania niedociągnięć, dokonania korekty sprawozdań o wydatki nieznajdujące pokrycia w dokumentacji źródłowej, wykorzystanych niezgodnie z zasadami programów objętych badaniem oraz odpowiedniej korekty kosztów pośrednich i dokonania zwrotu środków nienależnie pobranych i wykorzystanych niezgodnie z przeznaczeniem, wraz z odsetkami.
Reprezentanci NIK dostrzegli również, że projekt ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami został skierowany 21 listopada 2025 r. do Sejmowej Komisji Polityki Społecznej i Rodziny. W projekcie znalazły się między innymi zapisy dotyczące przyznawania wsparcia asystenckiego na okresy dłuższe niż 12 miesięcy, co pozwoli na zapewnienie ciągłości przekazywanych środków.
Opracowano na podstawie: https://niepelnosprawni.pl/informacje/nik-sa-nieprawidlowosci-w-funkcjonowaniu-systemu-wsparcia-osob-z-niepelnosprawnoscia-i-ich-opiekunow.